Jaargang 18
Nummer 5 - mei 2020
Fred de Vries - Auteur

Autisme en Lithium?

Lithium is een stemmingsregelaar. Het wordt voorgeschreven bij de manische fase van een bipolaire stoornis, bij de preventie van manische en depressieve fase bij een bipolaire stoornis, bij de preventie van recidiverende unipolaire depressieve episoden en bij (off label) clusterhoofdpijn. Hoe lithium werkt is nog steeds onduidelijk.

Nieuw onderzoek toont aan dat lithium het zichzelf herhalende gedrag (repetitive behaviors) kan verminderen bij muizen die het SHANK3 gen missen[1]. Dat gen wordt in verband gebracht met (het ontstaan van) autisme.

De resultaten geven aan dat lithium verder onderzoek verdient als behandeling voor sommige patiënten met autisme, zelfs wanneer de vervelende bijwerkingen van het medicijn mee worden gewogen. De belangrijkste bijwerkingen van lithium zijn (in het begin) misselijkheid, braken en diarree. Daarna concentratie- en geheugenstoornissen (vooral bij ouderen), tremor van handen, verhoging van talgproductie, acne en alopecia.

"Lithium is natuurlijk een nogal moeilijke, en zeker niet ideale behandeling", verzucht hoofdonderzoekster Gina Turrigiano. "Het is echt lastig om mensen een lithiumbehandeling te geven die ze goed kunnen verdragen." Maar als onderzoekers (eindelijk) begrijpen waarom lithium werkt, kan dat het begin zijn voor betere behandelingen, zo meent Turrigano hoopvol.




Handboek PDD-NOS Column: mei 2020

Ongeveer een procent van de mensen met autisme heeft mutaties in SHANK3. Mutatie of afwezigheid van het gen kan ook leiden tot het Phelan-McDermid Syndroom (ofwel het 22q13.3 deletion syndrome), dat wordt gekenmerkt door een verstandelijke beperking, vertraagde spraak en -vaak- autisme.

Er zijn inderdaad al gevallen bekend van patiënten met Phelan-McDermid Syndroom waarbij het toedienen van lithium de gedragsproblemen vermindert[2].

Bij het onderzoek werd gebruik gemaakt van muizen die het SHANK3 gen ook missen. Die muizen vertonen excessief verzorgingsgedrag. Ze bleven zichzelf maar schoonmaken en gedacht wordt dat dit overeenkomt met het obsessief, dwangmatig of repetitief gedrag bij mensen. Tot verbazing van de onderzoekers stopte lithium dit gedrag volledig.

Uiteraard is dit onderzoek slechts de eerste stap in een langdurig en tijdrovend onderzoekstraject. Het werkingsmechanisme van lithium is nog steeds onbekend en men kan daarom ook geen verklaring bedenken waarom het middel werkt. Als je niet precies weet hoe het middel werkt kun je ook geen voorspellingen doen voor welke aandoeningen het werkzaam zou kunnen zijn.

[1] Tatavarty et al: Autism-Associated Shank3 Is Essential for Homeostatic Compensation in Rodent V1 in Neuron – 2020. Zie hier.
[2] Serret et al: Lithium as a Rescue Therapy for Regression and Catatonia Features in Two SHANK3 Patients With Autism Spectrum Disorder: Case Reports in BMC Psychiatry – 2015. Zie hier.